Nieuwsbrief 8

Februari-maart 2026

Beste sympathisant van Ars Lucis,

Hoera! We hebben zonet onze eerste verjaardag mogen vieren, want op 24 maart is het exact één jaar geleden dat Ars Lucis opgericht werd. We blikken tevreden terug op wat we tot nu toe hebben gerealiseerd. We zijn blij met de interesse en respons die we blijven ontvangen. En we kijken hoopvol naar de toekomst.

En wat brengt die toekomst? Dat leest u onder meer in deze nieuwsbrief. Maar ook houden we aanstaande zaterdag onze eerste Vriendenactiviteit in het schitterende Sint-Ursula Instituut in Onze-Lieve-Vrouw Waver. Daar zullen we trouwens een tipje van de sluier lichten over de nakende initiatieven. Maar geen nood. Zij die er niet bij kunnen zijn, zullen alles kunnen nalezen in onze volgende nieuwsbrief.

Tot dan wensen wij u veel leesgenot met de huidige nieuwsbrief. Warme groeten, Joost en Liesbeth

---

Nieuws over Ars Lucis

Er zijn enkele kleine maar belangrijke wijzigingen gebeurd aan onze website. Ten eerste hebben we een nieuwe promofilm. Deze staat onderaan de startpagina en heeft anderstalige ondertitels. Met dank aan Jori Van de Vyver en Amy Reygaert van Amplifire!

Ten tweede kan voortaan iedereen onze laatste nieuwsbrieven (her)lezen via deze overzichtspagina. De link hiernaartoe is eveneens te vinden via onze nieuwspagina. Binnenkort wordt ook deze achtste nieuwsbrief eraan toegevoegd. Maar als abonnee van onze nieuwsbrief bent u natuurlijk als eerste op de hoogte!

En ten derde hebben we onze aanwezigheid op de sociale media danig opgeschroefd. Via Facebook, Instagram en LinkedIn spelen we in op de actualiteit en delen we extra glasnieuwtjes. Wil je ons volgen? ​​​

Volgens onze laatste telling, hebben we ondertussen een 800-tal glasitems geregistreerd.

Nieuwe activiteiten

04/06/2026: Lezing glasramen in kastelen

Joost en Liesbeth geven op donderdag 4 juni een lezing in het kasteel van Gaasbeek. De presentatie heeft als thema ‘glasramen in kastelen’. Uiteraard komen daarbij de glasramen in het kasteel van Gaasbeek aan bod, gemaakt in opdracht van de markiezin Arconati Visconti. Maar van daaruit maken we een virtuele kastelentocht door België waarbij het verhaal van de glasschilderkunst, diens opdrachtgevers én verzamelaars centraal staat. ​Praktische info ​- Donderdag 4 juni om 19u30 - Ridderzaal van het Kasteel van Gaasbeek - Prijs: € 15/10 Meer info en tickets: volg deze link​

Voor het volledige overzicht van onze activiteiten kunt u terecht op de website.

Aanwinsten

De Collectie Caen werd aangevuld met de volgende stukken:

Glas

Drie 20ste-eeuwse glasramen van P. Tuerlinckx en van Frans Van Immerseel De drie glasramen zijn afkomstig uit een appartement te Mechelen. Dit werd bewoond door een arts, die ca. 1965 het raam met Aesculapius (de Griekse god van de geneeskunde) bestelde bij P. Tuerlinckx. Dit lijkt te gaan over Pamphile Tuerlinckx (Mechelen, 1905-?) of diens zoon Jean-Pierre (Mechelen, 1932-2004). De andere twee glasramen stellen Tijl en Nele voor. Ze zijn van de hand van de folkloristische glasschilder Frans Van Immerseel (Borsbeek, 1909 – Wilrijk, 1978).

Bibliotheek

• C. PLINIUS SECUNDUS: Historiae Naturalis, 3 vol., Leiden, 1635. Het levenswerk van Plinius (23-79) geeft een overzicht van de antieke kennis. Naast vele andere zaken komt ook glas aan bod, alsook pigmenten en metalen.
• H. VELGE: La collégiale des saints Michel & Gudule à Bruxelles, Brussel 1925. Het boek bevat een uitgebreid hoofdstuk over de glasramen in de Brusselse kathedraal (p. 307 t.e.m. 350).
• A. VAN LIEROP-KALTEREN et al.: Fotograferen van vlakglas. Een handreiking, Amersfoort, 2025. Een aanrader voor iedereen die vlakglas goed wil fotograferen!

Archivalia

Collectie 19de- en 20ste-eeuwse vidimussen uit de ateliers J. Dobbelaere, Peene-Delodder en Delodder in Brugge De 25 gekleurde ontwerptekeningen tonen glasramen voor de kerken van onder meer Damme, Lembeek, Passendale, Halle, Lapscheure, Zelzate en Laken.

Heeft u zelf glasramen, boeken, documentatie of ander materiaal dat u zou willen aanbieden aan Ars Lucis? Neem contact met ons op.

Extern nieuws

Op 18 maart overleed de Amerikaanse kunsthistorica Meredith Parsons Lillich (°1932), lid van het Corpus Vitrearum. Ze verrichtte baanbrekend werk rond de – met name Franse – middeleeuwse glasschilderkunst. Zelf zei ze: "my research in French Gothic stained glass has always been the glue that holds my life together". Aan haar hebben we dan ook een lange lijst publicaties in dit domein te danken. Ook bereikte ons het doodsbericht van Manuela Maria Luís de Almeida Ferreira. Zij was een pionier in de studie van post-Romeins archeologisch glas in Portugal, van de middeleeuwen tot de 19de eeuw.

Sinds kort zijn meerdere naslagwerken van het Corpus Vitrearum International digitaal te raadplegen én te downloaden. Meer bepaald gaat het om een deel van de glasraaminventarissen van België, Duitsland, Oostenrijk, Spanje en Tsjechië.

Naar de online bibliotheek

In Nederland organiseert de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed op 16 april het gratis Platform Historisch metaal en Glas in gebouwen. Dit vindt plaats in Amersfoort maar kan ook online gevolgd worden. Een namiddag lang komen de geschiedenis en restauratie van metalen ramen, stopverf, draadglas en plantenkassen aan bod.

Meer info en inschrijven

Ook in Nederland, maar dan in Zutphen, vinden op 6-8 mei de BNA-contactdagen plaats voor Belgische en Nederlandse archeologen en bouwhistorici. Op 7 mei staan maar liefst drie lezingen rond gebrandschilderd glas gepland.

Meer info en inschrijven

De Society of Glass Technology organiseert opnieuw een online Lunch & Learn Series. Elke laatste vrijdag van de maand wordt tussen 14u30 en 15u één onderwerp rond glastechnieken en -technologie aangeboord. Onder meer 29 mei belooft interessant te zijn, want dan gaat het over verlijmen en consolideren.

Meer info en inschrijven

Hoe kun je historisch vensterglas herkennen? Want zeker gegoten en gepolijst spiegelglas lijkt op het eerste zicht zeer goed op ons moderne floatglas. De Nederlandse Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed postte laatst een interessant bericht hierover op LinkedIn.

Naar het bericht

Het Gezellearchief van de Openbare Bibliotheek van Brugge wist ons niet zonder trots te melden dat ze opnieuw een glasraam hebben aangekocht. Ze hadden al een portret van Guido Gezelle, gebrandschilderd door het Brugse atelier Peene-Delodder. Hieraan wordt nu een art-deco-glasraam toegevoegd, vervaardigd in het vermaarde Kortrijkse meubelbedrijf De Coene. Dit bedrijf had verschillende connecties met Gezelle, en op het bewuste glasraam staat een vers van hem uit zijn bundel ‘Kerkhofblommen’.

Lees het verhaal

Heeft u zelf nieuws dat onze lezers zou kunnen interesseren? Neem contact op met Liesbeth.

Collectiestuk in de kijker

L'Arte Vetraria Antonio Neri, Florence, 1612

Met zijn geringe omvang en anonieme perkamenten omslag valt dit boekje nauwelijks op in onze grote bibliotheek. Maar we zijn bijzonder blij dat we het hebben: een origineel exemplaar van Neri’s L’Arte Vetraria (De kunst van het glas). Het is de allereerste gedetailleerde handleiding over het maken van glas én meteen het oudste boek uit de Collectie Caen.

"Na vele jaren van mijn jeugd hard gewerkt te hebben binnen de kunst van het glasblazen, en daarbij vele ware en wonderbaarlijke effecten te hebben ervaren, heb ik nu een verhandeling samengesteld"   Antonio Neri · 1612

Het boekje werd in 1612 geschreven door de Italiaanse priester en alchemist Antonio Neri. Die werd 450 jaar geleden, op 29 februari 1576 geboren in Florence. Daar was hij verbonden aan het hof van Alamanno Bertolini, een lid van de familie De Medici. Via Bertolini leerde Neri verscheidene chemici en glasmakers kennen die hem inwijdden in de geheimen van het glasmaken. Maar hij deed ook praktische ervaring op. Want op meerdere reizen in Italië en de Nederlanden ging hij in glashuizen werken. Een van de aspecten die hem het meest boeiden, was hoe men glas in verschillende kleuren kon verkrijgen (om zo ook kunstmatige edelstenen te maken), maar evengoed glas zo helder als kristal. Een andere interesse van hem was het beschilderen van glas, waarvoor hij allerhande recepten voor glasverven noteerde.

Uiteindelijk bundelde hij al deze kennis, twee jaar voor zijn dood, in zijn traktaat L’Arte Vetraria distinta in libri sette. Eeuwenlang zou dit hét standaardwerk blijven voor glasmakers. Het werd niet alleen herdrukt, maar kende ook verschillende vertalingen en herwerkingen. In de Collectie Caen zitten meerdere van deze publicaties.

Neri door de eeuwen heen
Naast ons exemplaar uit 1612, uitgegeven bij De’ Giunti in Florence, hebben we ook een herdruk uit 1663 uitgegeven door Giacomo Batti in Venetië.

In 1662 verscheen in London een Engelse vertaling (The Art of Glass) mét commentaren van de hand van Christopher Merret. In de Nederlanden verscheen eerst een Latijnse versie in Amsterdam in 1668 en 1669. En in 1679 zag een Nederlandstalige vertaling het licht als vierde deel van het boek van Simon Witgeest ‘Het nieuw toneel der Konsten’, eveneens uitgegeven in Amsterdam. We bezitten van dit laatste boek een facsimile-uitgave.

In hetzelfde jaar 1679 kwam er in Leipzig een Duitse vertaling (Ars vitraria experimentalis, oder volkommene Glasmacher-Kunst) met bewerkingen en aanvullingen op de boeken van Neri en Merret én met fraaie prenten. Deze versie werd geschreven door de alchemist Johann von Löwenstern-Kunckel en is eveneens in originele versie in onze bibliotheek aanwezig. Een Franse vertaling van Neri, Merret en Kunckel verscheen met aanvullingen in Parijs in 1752. Dit boek was het werk van Baron P. H. Dietrich D’Holbach. Ook dit geïllustreerde boek zit in onze collectie.

Uiteindelijk zou het werk van Neri tot in de 19de eeuw internationaal standhouden als een standaardwerk over glas. In meerdere boeken over glas en glasramen namen tal van auteurs de tekst van Neri en zijn vertalers geheel of gedeeltelijk over, maar vaak zonder hun bronnen te vermelden.

Recepten voor glas. Of voor keramiek?
In hoeverre Antonio Neri zijn recepten baseerde op eigen experimenten of op vroegere bronnen is niet helemaal duidelijk. Vast staat dat sommige beschrijvingen overeenkomen met eerdere auteurs zoals onder meer Theophilus (12de eeuw). Maar Neri verbleef ook van ca. 1604 tot ca. 1611 in Antwerpen bij de geleerde Emmanuel Ximenes (1564–1632). Tijdens zijn verblijf zou hij contact gehad hebben en mogelijk ook experimenten gedaan hebben met een zekere Hollandus. Naar deze belangrijke alchemist (of alchemisten, er zijn immers twee voornamen bekend: Johannes en Isaac, mogelijk twee broers of vader en zoon) verwijst Neri in zijn boek.

In het kader mijn eigen doctoraatsonderzoek (2005-2009) kon ik vaststellen dat minstens een deel van de recepten werkbaar is. Maar andere recepten lijken meer geschikt voor het vervaardigen van glazuren voor keramiek.

Noot aan de lezer: we hopen ooit nog eens het boek van Christopher Merret uit 1662 op de kop te kunnen tikken! Dat zou onze collectie ‘Neri’ in belangrijke mate completeren.

J. Caen

Meer weten over Ars Lucis? Bezoek onze website